Vulpeninkt
Twee kompanen: inkt en de pen Wat is een vulpen zonder inkt ? En wel goede inkt, want zonder goede inkt komt zelfs de beste vulpen niet tot zijn recht. Welke aspecten zijn van belang voor schrijfplezier? De inkt moet goed vloeien, de pen mag niet verstopt raken maar ook niet gaan lekken! Ook de kleur is belangrijk. De handgeschreven tekst is immers een "statement" waarin de persoonlijkheid van de schrijver tot uitdrukking komt. Goede inkt tast de pen niet aan en laat een mooi beeld achter op het papier. Evenals de vulpen zelf heeft de vulpeninkt gedurende vele jaren een ontwikkeling doorgemaakt.

Beknopte geschiedenis
Wanneer inkt is ontstaan is niet precies bekend. Het hangt ook af van wat men onder inkt verstaat. Heel vroeger gebruikten de oervolken onder andere gekleurde aarde en roet gemengd met water voor hun rotstekeningen. Later kwamen "echte" inkten beschikbaar die werden gemaakt uit zogenoemde inktblokken. Een inktblok was een handige manier van het voor langere tijd bewaren van inkt. Inkt in vloeibare vorm was door schimmel en neerslag beperkt houdbaar. Gekleurd basismateriaal werd gemengd met gom en andere ingrediënten waardoor er een blok van gemaakt kon worden. Het schraapsel van zo'n blok werd gemengd met water. Dat gaf een goede kleur waardoor het geschrift de tand des tijds prima kon doorstaan. Inktblokken, en later inktkorrels, zijn behoorlijk lang in gebruik gebleven. Aurora gebruikte de inktkorrels zelfs nog in de Etiopia, een pen uit de jaren 40 van de 20e eeuw. Deze pen was bedoeld voor soldaten aan het front. Een separaat compartiment in de pen bevatte inktkorrels die gemengd konden worden met water om inkt te maken die de soldaten konden gebruiken om een brief naar huis te schrijven.

Een belangrijk nadeel van inkt die wordt gemaakt uit een inktblok is dat dergelijk inkt al snel wat vaste deeltjes bevat waardoor de pen verstopt raakt. Voor het schrijven met een metalen penpunt heeft men een goed vloeiende inkt nodig. Een van de eerste goed vloeiende inkten die werd ontwikkeld voor gebruik met een metalen pen is ijzergalinkt, ook wel ijzergalnoteninkt genoemd.

De blauw-zwarte ijzergalinkt heeft tal van goede eigenschappen. Zo is de inkt in de loop van de tijd zeer kleurvast gebleken. Nog steeds zijn er mensen die vragen naar blauw-zwarte inkt omdat zij ervan uitgaan dat die kleur niet verbleekt en niet kan worden weggespoeld. Ook vloeit de inkt goed zodat verstopping niet optreedt. Tenminste … niet direct maar wel na enige tijd. Dat komt door de hoge zuurgraad van deze inkt. Omdat de eerste massaal te verkrijgen pennen van ijzer waren gemaakt, werden deze pennen al snel na ingebruikname door de zure inkt zodanig aangetast dat ze door corrosie onbruikbaar werden.

Elders op deze site staat een beschrijving van de "Johann Sebastian Bach", een vulpen die is uitgebracht door Montblanc. Aldaar vindt u meer informatie over deze inkt.

In de loop van de tijd is de inkt verder ontwikkeld. Sommige fabrikanten gingen heel ver in onderzoek en ontwikkeling. Van alles is in de loop van de tijd geprobeerd en er is heel veel ge-experimenteerd om een goede kleur en samenstelling van inkt te verkrijgen. Denk aan toevoeging van wijn, kersen, bottenlijm, diverse zouten, schellakzeep, koolstof, harsen en gomsoorten.

De moderne inkten zijn vrijwel allemaal gefabriceerd op waterbasis waarbij water gemengd wordt met kleurstoffen en chemicaliën voor een goede vloeiing. De basis van de moderne vulpeninkt wordt aan diverse mensen toegeschreven waaronder de Duitse chemicus Friedrich Ferdinand Runge. In 1834 ontdekte hij dat bij de oxidatie van steenkoolteer een donkere sterk ruikende kleurstof ontstond. Deze ontdekking heeft geleid tot een geheel nieuwe ontwikkeling in de chemische industrie: die van de teerkleurstof- of aniline-inkten. In het begin van de 20e eeuw waren er vele soorten schrijfinkt. Bekend vanwege de vele soorten inkt is onder andere Pelikan. Zo had Pelikan een speciale niet uitwisbare inkt bedoeld voor officiële documenten. Maar er was ook een speciale wel uitwisbare inkt, ook wel hotelinkt genaamd. Aan moderne inkten worden ook antibacteriële middelen toegevoegd om ervoor te zorgen dat de inkt lang houdbaar blijft. Oostindische inkt en andere inkten die worden gebruikt in de kalligrafie zijn veelal gemengd met harsen en andere producten. Gebruik van dergelijke inkten in een vulpen leidt onherroepelijk tot verstopping van de inktgeleider. Dit kan in de meeste gevallen niet meer worden hersteld.

Inkt en de werking van de vulpen
Door de toevoeging van chemicaliën aan de inkt wordt de oppervlaktespanning en de mate waarin inkt aan metaal "plakt" beïnvloed door de fabrikant van de inkt. Zoals u zich misschien nog kunt herinneren van de middelbare school zorgen de aantrekkingskrachten tussen de moleculen in een vloeistof ervoor dat de oppervlakte van de vloeistof door de oppervlaktespanning als het ware een "huid" krijgt waardoor de vloeistof bijeen wordt gehouden. Denk aan een druppel water op een glad oppervlak. Heeft u de proef met de dubbeltjes wel eens uitgeprobeerd? Neem een vol glas water en laat daar heel voorzichtig dubbeltjes in vallen. U zult er verbaasd van staan hoeveel dubbeltjes nog in het glas gedaan kunnen worden voordat het overstroomt. Op een gegeven moment staat het water als het ware bol op het glas. De oppervlaktespanning van water is behoorlijk groot.

Indien een vloeistof in contact komt met een vaste stof, dan hecht de vloeistof aan die vaste stof. Denk aan water in een smal glas: het water "plakt" aan de zijkant van het glas. Het glas "trekt" het water als het ware naar boven.

De werking van de vulpen is onder andere gebaseerd op het evenwicht tussen deze twee krachten. Dit evenwicht wordt bereikt door de vorm van de punt en de inktgeleider enerzijds en de samenstelling van de inkt anderzijds. De spleet van een vulpen wordt gevuld met inkt via de inktgeleider. De spleet loopt taps toe naar de punt (tip) van de pen. Door de hechting van de inkt aan het metaal van de punt "hangt" de inkt als het ware in de spleet. Door de tapse vorm van de spleet wordt de inkt naar de tip toe getrokken. De pen mag echter niet gaan lekken dus de inkt mag er niet zo maar uitlopen. Bij een juiste oppervlaktespanning gebeurt dat inderdaad niet. Tegelijkertijd moet de inkt vrij gaan stromen bij het eerste en geringste contact van de punt met het papier. Kortom: er is sprake van een delicaat evenwicht tussen de diverse krachten waarbij de samenstelling van de inkt cruciaal is. Indien u meer wilt lezen over de natuurkunde achter de vulpen, verwijzen wij u naar het boekje van Dr. G.E. Roe: Writing Instruments, a technical history & how they work (ISBN 0 9529867 0 1).

Het is onder andere op basis van het voorgaande dat veel vulpenfabrikanten het standpunt innemen dat men altijd inkt moet gebruiken van hetzelfde merk als de pen. Inkt en pen zouden optimaal op elkaar zijn afgesteld om zo voor zorgeloos schrijfplezier te zorgen.

Inkt en zuurgraad
Een goede vulpeninkt tast de pen niet aan. Of is dat de verkeerde volgorde ? Immers, een goede pen mag niet worden aangetast door de inkt. Wat daar ook van zij, de meeste moderne pennen zijn gemaakt uit materialen die prima bestand zijn tegen zuren en basen. Bij oudere pennen kan dat anders zijn.

Sommige penliefhebbers gaan wel heel ver in hun hobby. Zo heeft de Amerikaan Gregory E. Clark van een heleboel soorten inkt de zuurgraad getest. Een zure inkt heeft een lage pH, een basische of alkalische inkt heeft een hoge pH. Neutraal water heeft een pH van 7. Let op: de pH-schaal loopt van 0 (zuur) tot 14 (basisch) en is niet lineair. Ieder nummer betekent een factor tien ten opzichte van het volgende en vorige. Een vloeistof met een pH van 1 is dus niet twee maal zo zuur als een vloeistof met een pH van 2 maar tien maal zo zuur. Zoutzuur zit op een pH van 1,07 en huishoudazijn op 2,3.

De meeste bekende inkten zijn, naar de metingen van Clark, zuur, met een pH kleiner dan 7. Denk aan Omas blauw en blauw-zwart met een pH van 1.7. Diverse blauwe inkten van Montblanc, Pelikan, Quink en Waterman hebben een pH tussen 2 en 3. Dat is ook nog behoorlijk zuur ! Andere bekende vulpeninkten zijn daarentegen basisch. Te denken is aan de rode kleuren van Pelikan, Visconti en Montblanc. Diverse inkten van het merk Herbin zitten rond de 7. Parker Superchrome, de inkt die speciaal voor de Parker 51 op de markt werd gebracht, had een pH van rond te 12. Voor meer informatie verwijzen wij naar het boekje dat is uitgebracht door Greg Clark met de titel: Fountain Pen Inks, A Sampler. Het is een door hem zelf gemaakte uitgave die te verkrijgen is via zijn web-site ….. Het aardige van dit boekje is verder dat hij van een heleboel verschillende inkten een donkere en een lichte streep heeft verzameld. Het boekje is daarmee een soort kleurenverzameling. Ook op het internet is informatie te vinden over de diverse soorten en merken inkt. Zie bijvoorbeeld www.marcuslink.com.

Gelet op de verschillen in samenstelling en in zuurgraad van de diverse inkten, wordt het in het algemeen afgeraden om verschillende soorten inkt te mengen met elkaar. In veel experimenten lijkt er niets te gebeuren maar soms gaat het plotseling helemaal mis. Bij het mengen ontstaat een bepaald bezinksel of een soort slijm of lijm waardoor de pen verstopt raakt.

Nog twee vrienden: inkt en papier.
Bij het schrijven met de inkt, en daar draait het tenslotte allemaal om, dringt de inkt in het papier. De inkt wordt opgezogen door de papiervezels en droogt op door verdamping. De kleurstof blijft na het drogen achter op het papier. Als de inkt te gemakkelijk in de papiervezels trekt dan ontstaat er een effect alsof men op toiletpapier schrijft. De lijnen zijn niet strak maar vertonen kleine kanaaltjes ("duizendpoten"). In het Engels wordt dit feathering genoemd. Als de inkt daarentegen niet snel genoeg in het papier dringt, droogt hij niet snel genoeg op en blijft hij op het papier liggen. De onderlinge afstemming van inkt en de soort papier is dus van grote invloed op het resultaat. Ook de mate waarin de punt van de vulpen is ingesleten speelt hierbij een rol.

Tenslotte
Er zijn vele soorten inkt in een zeer breed scala van kleuren. Probeer er eens een paar uit. In de Passage hangt een uitgebreide kleurenkaart waaruit u rustig een kleur kunt kiezen. Bevalt de kleur u niet dan is het zaak de pen goed uit te spoelen met koud water voordat u er een andere kleur inkt in doet.